Trang chủ  |  Tin mới  |  Hỏi đáp  |  Sơ đồ site  |  Hộp thư     TIẾNG VIỆT  |  ENGLISH
TỔNG QUAN
Hệ thống các cơ quan làm công tác dân tộc Hoạt động của UBDT Văn kiện của Đảng về Chính sách dân tộc Bác Hồ với đồng bào DT Đại biểu Quốc hội là người DTTS các khóa Các Dân tộc Việt Nam Ấn phẩm về lĩnh vực công tác dân tộc Văn bản về lĩnh vực Công tác dân tộc
TIN MỚI
Dân tộc Online Tin Hoạt động Chủ trương - Chính sách Thời sự - Chính trị Nghiên cứu - Trao đổi Kinh tế - Xã hội Y tế - Giáo dục Văn hoá - Thể thao Công nghệ - Môi trường Pháp luật Quốc tế
TÌM KIẾM

LIÊN KẾT

 
Quan niệm về thần linh của người Ba Na
 19/06/2009

Ba Na là tộc người đông nhất trong nhóm tộc người nói ngôn ngữ Môn Khme ở Tây Nguyên. Hiện nay người Ba Na có khoảng 115.397 người. Địa bàn cư trú của người Ba Na tập trung chủ yếu ở hai tỉnh Gia Lai và Kon Tum. Cũng như các tộc người khác, người Ba Na đều tin rằng mọi thứ ở xung quanh họ đều có sự hiện hữu của thần linh (yang), chi phối họ, quy định những suy nghĩ, hành động của họ. Tận sâu thẳm trong tâm thức của mình, người Ba Na rất sợ các vị thần linh và họ không hề bỏ qua những nghi lễ cúng tế để làm vừa lòng các vị thần.

Khi môi trường sống với bốn bề là rừng núi, con người cảm thấy nhỏ bé trước cái mênh mông, vô cùng, vô tận của tự nhiên. Biết bao điều huyền bí mà con người không thể tự mình lý giải; tư duy của họ bị che phủ bởi màn sương mỏng manh của sự linh thiêng, huyền ảo. Từng gốc cây, hòn đá, từng con vật, ngọn núi… như ẩn tàng trong đó vô vàn sức mạnh vô biên. Tư duy đó khiến con người phụ thuộc vào đó, nương tựa vào đó như tìm một sự chở che vô hình. Người Ba Na nhìn mọi thứ đều linh thiêng, đều cất giấu một bí mật nào đó mà con người chưa thể khám phá. Toàn bộ cuộc sống của người Ba Na đều khuôn theo một tập quán, bất di bất dịch, tự ngàn đời, điều mà tổ tiên, ông bà, cha mẹ họ đã từng làm, từng biết: Các yang là những đấng tối cao tạo ra muôn loài, vũ trụ, con người; quyết định chức năng của mọi thứ; con người, sinh linh bé nhỏ trong vô vàn tạo vật mà thần linh tạo nên, phải chịu ơn thần linh, không được làm bất cứ điều gì trái ngược với truyền thống của tổ tiên. Bởi con người được thần linh giao trọng trách phải duy trì trật tự mà thần linh đã sắp đặt, mọi thứ được sinh ra từ thần linh thì kết thúc cũng trong thần linh. Từ nhận thức như vậy khiến người Ba Na nhìn mọi vật đều có linh hồn, từ hạt lúa (sri) đến ché rượu (ghe) cúng thần. Đây là sự biểu lộ một cách tự nhiên của một tín ngưỡng sống động và tổng quát để tin rằng yang có mặt ở khắp mọi nơi và có thể nhìn thấy mọi thứ.

Toàn bộ đời sống của người Ba Na được phản chiếu qua tín ngưỡng thờ cúng thần linh, những lời cầu khấn yang luôn gắn với nhịp điệu cuộc sống của từng gia đình (sinh đẻ, cưới xin, bệnh tật, tang ma, mua bán…); nhịp điệu của các nghi lễ nông nghiệp (bắt đầu và kết thúc lao động sản xuất, năm mới), khoác lên nhịp điệu đó một ý nghĩa tinh thần (chưa kể những lời khấn nguyện thường đi kèm với các hành động và nâng nó lên cao bằng cách đem lại cho nó một nét thiêng liêng…). Trong thế giới thần linh, con người cố gắng thích nghi với những trật tự đã được định sẵn và trong thế giới thần linh, không có chỗ cho những suy nghĩ tự do cá nhân, không có chỗ cho những hoạt động ngẫu hứng, nó như một con đường mòn đã được vạch sẵn mà thế hệ này nối tiếp thế hệ khác cứ thế giẫm chân lên.

Đối với người Ba Na hệ thống thần linh của họ chưa đủ để xây dựng một điện thần (pathéon) đồ sộ. Tuy vậy qua những sử thi, qua những truyền thuyết lý giải sự hình thành của vũ trụ và muôn loài, ta có thể hình dung các vị thần (yang) của người Ba Na một cách khá sinh động theo quan niệm của chính những con người trong cuộc.
Trong hệ thống tín ngưỡng của người Ba Na, sự sống hiển hiện như một thể thống nhất và là sự sắp đặt từ bàn tay của thể đôi thần linh tố cao Bok Kei Dei và Yă Kuh Keh. Họ đồng thời cũng là những vị thần chủ trì nhịp điệu nông nghiệp. Với người Ba Na, chỉ ở những vị thần ấy mới có đầy đủ các đức tính: nhân từ, vĩnh hằng, tối cao tuyệt đối, là người sáng tạo ra tất cả và mọi sự sống đều từ đó mà có, coi sóc con người và mùa màng. Người vợ, Yă Kuh Keh làm nên trời đất, còn chồng Bok Kei Dei làm ra mặt trời, mặt trăng và các vì tinh tú rồi đính chúng lên bầu trời.

Ngoài thể sóng đôi Bok Kei Dei - Yă Kuh Keh, người Ba Na còn có thể sóng đôi khác là yang Măt Na - yang Măt Khei (thần mặt trời - thần mặt trăng). Người Ba Na có nhiều huyền thoại khác nhau để lý giải về sự nóng nảy của mặt trời hoặc sự dịu mát của mặt trăng. Thần mặt trời là nữ thần của sự sinh sản và phì nhiêu. Mặt trời sưởi ấm, ủ ấm, làm cho lúa ra bông chắc hạt; soi sáng cho con người thấy đường lên rừng, lên rẫy. Thần mặt trăng luôn gần gũi với người lao động, bước đi của thần trở thành nhịp sống của con người, giúp con người nhận biết thời gian trôi chảy để cấy trồng hay tổ chức các nghi lễ. Sự sống của mặt trời và mặt trăng cũng là sự sống của muôn loài trên mặt đất. Mặt trời, mặt trăng thường xuất hiện sóng đôi, là một trong những mô tip trang trí trên hình vẽ, nhà Rông, họa tiết hoa văn trên đồ đan lát hoặc sản phẩm dệt của người Ba Na.

Trong tín ngưỡng của người Ba Na, vị trí của thần lúa (yang Sri) cũng như việc thờ cúng cây lúa luôn chiếm một vị thế đặc biệt. Tín ngưỡng thờ thần Lúa có mặt khắp nơi trên thế giới, người ta gọi thần Lúa là mẹ Lúa, người ta gắn thần Lúa với hình ảnh của người phụ nữ. Với người Ba Na, lúa là một loại cây có “hồn” (Pơngol) mà người ta phải gìn giữ một cách cẩn thận, không được xúc phạm, phải giữ gìn một cách kính cẩn trên nương rẫy và trong kho lúa để cho lương thực được dồi dào và vụ mùa được phong đăng hòa cốc. Từ đó mà người Ba Na có rất nhiều điều kiêng cữ để tránh làm phật lòng thần Lúa cùng với bao nhiêu lời khấn để giữ lúa lại với con người. Chẳng hạn như khi thu hoạch lúa trên rẫy phải căng dây đưa hồn Lúa về kho; ở những nơi phải qua suối thì phải bắc cầu cho hồn Lúa qua; ở những chỗ ngã ba đường phải cắm hoa lau chỉ đường cho hồn Lúa về kho lúa; chỉ được tuốt lúa mà không dùng liềm cắt lúa; chỉ người phụ nữ mới được lên kho lấy lúa về giã ăn hằng ngày… Lúa là người phụ nữ nên chỉ có người đàn bà mới biết cách chăm lo cho nó, từ trên nương rẫy cho đến trong bếp núc nấu nướng. Người đàn ông thì cầu khấn Bok Glaih (thần Sấm) còn người đàn bà thì cầu khấn yang Sri như một điều quy định đối với người Ba Na. Sự gắn bó thần bí giữa tính phì nhiêu của đất và sức mạnh sáng tạo của người phụ nữ là một trong những trực cảm cơ bản của điều có thể gọi là ý thức nông nghiệp.

Với người Ba Na, đáng sợ nhất là thần Sấm Sét (Bok Glaih). Thần được hình dung như một người khổng lồ, thân thể cao lớn với dáng vẻ bên ngoài dữ tợn, thần luôn mang bên mình chiếc rìu đá phóng sét. Về mùa tạnh ráo thần ngủ li bì không hề tỉnh dậy, đến mùa mưa gió thần đi xem xét khắp nơi. Bok Glaih là vị thần dễ dàng bị xúc động và nổi giận. Không chỉ là vị thần chăm lo đến mỹ tục truyền thống của con người, công việc của thần còn là duy trì một trật tự cần thiết cho vũ trụ. Một nghi lễ diễn ra trong trạng thái thiếu tôn trọng hoặc trật khỏi “đường ray” truyền thống sẽ ngay lập tức bị thần giáng cho một lưỡi sét chí mạng. Với thần, mọi trật tự từ khởi nguyên cần phải được duy trì và tôn trọng. Con người chỉ là một trong muôn vàn sinh linh có hồn khác không thể tự đặt ra cho mình cái quyền được đứng lên trên vạn vật. Trong tín ngưỡng của người Ba Na, bị sét đánh là một điều xui xẻo, một tai họa không chỉ cho người bị hại mà còn cho cả dân làng. Lúc ấy mọi người sẽ phải làm nghi lễ cúng tạ thần Sấm thật lớn để mong thần tha tội bởi họ nghĩ rằng đã làm điều phật ý thần.

Luôn thân thiện và được người Ba Na yêu mến là thần Nước (yang Đăk). Bởi cũng giống như họ, thần hiền hòa, yêu ca hát và thích hội hè của con người. Trong tâm thức của người Ba Na, thần Nước là một vị nữ thần xinh đẹp, có giọng hát ngọt ngào. Vẻ thanh thoát và giọng hát của thần đã từng hút hồn biết bao chàng trai làng. Con người luôn cố gắng giữ cho cuộc sống trong làng một sự thuần khiết đạo đức vì nếu không sẽ làm ô uế nguồn nước. Trong đời sống hằng ngày của người Ba Na có những nghi thức kiêng cữ liên quan đến việc bảo vệ sự thuần khiết cho nguồn nước.

Một trong những vị thần người Ba Na hướng đến là Yă Dung Dai Taih Toh (bà vú dài thõng), người giữ cửa măng lung, người đảm nhận việc cho các linh hồn trẻ sơ sinh bú mớm khi nó chẳng may chết sớm. Hồn của người chết, nếu muốn đến được mang lung, thế giới của người chết, phải mua lửa từ nhà Yă Dung Dai Taih Toh, do vậy người Ba Na có tục chôn theo người chết một ít hạt cườm và bông để người chết mua lửa.

Với người Ba Na, lửa được xem là vị thần đầy quyền uy bởi khả năng phá hủy ghê gớm của nó. Sự trừng phạt của ngọn lửa thường nghiệt ngã trong ngôi nhà mà mọi thứ vật liệu được dùng chủ yếu là tre nứa. Cái chết cháy với người Ba Na được xem là cái chết dữ và đôi lúc người Ba Na buộc phải bỏ lại phía sau mình ngôi làng cũ để đến lập làng ở một nơi mới. Vì vậy, khi chuẩn bị đốt rẫy để bắt đầu cho mùa trồng trỉa, bao giờ người Ba Na cũng cầu khấn thần Lửa (yang Unh) để mong thần ban cho con người ngọn lửa quý báu giúp rẫy cháy đều, có nhiều tro để cho mùa màng tươi tốt để cuộc sống con người luôn được bình yên, hạnh phúc.

Một vị thần mà người Ba Na hay nhắc đến là Bok Hôch-thần cai quản chim muông và thú rừng. Cứ đến mùa lúa chín, thần thường xua chim thú đi chăn dắt. Bok Hôch được người Ba Na hình dung là một con chim lớn có sải cánh rộng và phát ra tiếng kêu rất ghê sợ. Vào thời điểm bảo vệ rẫy để chuẩn bị cho vụ thu hoạch, người Ba Na thường làm rất nhiều các loại bẫy, chông, thò, hàng rào để ngăn cản sự phá hoại của chim thú.

Thường xuất hiện nhiều trong các câu chuyện thần thoại của người Ba Na là thần Cây đa (yang Long Jơri). Hơn tất cả những loài cây khác, cây đa là loại cây tối thiêng, biểu tượng của sức mạnh và sự sống. Thần cây đa cũng là một trong những vị nữ thần, thần luôn hiện lên với dáng vẻ rậm rạp và sù sì. Bên trong cái đáng vẻ nặng nề ấy là một tấm lòng bác ái. Người Ba Na tin rằng phụ nữ nào sinh xong mà không có sữa cho con bú thì “mua” sữa cây đa bôi vào bầu vú sẽ có sữa ngay. Trong khung cảnh của đại ngàn bao la, sâu thẳm, nơi có những khu rừng thiêng, những rẫy lúa, nổi bật lên một khối xanh thẫm, cành lá tỏa rộng ra bốn bề, rễ cây chằng chịt mặt đất, con mắt nhìn mọi vật luôn mới mẻ, nhạy cảm, đầy sức tưởng tượng, luôn ngạc nhiên và sợ hãi của người Ba Na thì cây đa quả là nơi thần linh cư trú.

Ngoài các vị thần vừa kể trên, người Ba Na còn vô số các vị thần khác nữa như thần Rừng (yang Bri), thần Đất (yang Teh), thần Đá (yang T’mo), thần Núi (yang Kông), thần Sông (yang Krong), thần Nồi (yang Go), thần Sắt (yang Mam), thần Chiêng (yang Ching)… Mỗi thần có một công việc cụ thể, một sự sắp đặt, phân công sẵn của đấng tạo hóa Bok Kei Dei - Yă Kuh Keh.

Con người, một sinh linh có hồn như bao sinh thể khác thực hành theo đường hướng mà truyền thống đã định. Họ hiến sinh cho thần linh không phải vì thần linh mà chính vì sự lo toan cho cuộc sống của mình, cho sự trường tồn của cộng đồng. Vì thần linh có mặt ở khắp mọi nơi, nhìn thấy và nghe thấy tất cả. Các pơ jâu, một dạng thần cúng được viện dẫn đến ở nhiều trường hợp phức tạp hơn, có thể trò chuyện với thần linh vì linh hồn của các pơ jâu bao giờ cũng có được sự nâng đỡ của một vị thần nào đấy. Thông thường với người Ba Na, bói là cách để biết được lòng của các vị thần, biết được nguyên nhân của các biến cố bất thường.

Thần linh của người Ba Na chưa được linh tượng hóa, chỉ tồn tại với tất cả sự sống động trong tâm trí họ. Ngay cả những làng của người Ba Na đã theo đạo Thiên chúa thì niềm tin đối với thần Sấm Sét, thần Nước, thần Lửa vẫn còn. Họ cầu chúa và cũng cầu xin các vị thần trong truyền thống của mình. Tín ngưỡng truyền thống có một sức sống bền bỉ, giá trị nhân văn sẽ còn mãi với thời gian.

ThS. TRUNG THỊ THU THỦY

[ Quay lại ]

 

 

THÔNG BÁO

Quyết định Ban hành Quy định công tác số hóa văn bản đi, đến của Ủy ban Dân tộc (Xem nội dung chi tiết tại đây)

Thông báo về việc quản lý hộp thư điện tử của Ủy ban Dân tộc nhằm đảm bảo an ninh, an toàn thông tin. Nội dung chi tiết xem tại đây

TÌM NHANH

TIN MỚI CẬP NHẬT

 
Hội nghị tham vấn ý kiến các Bộ, ngành vào dự thảo văn kiện Chương trình 135 giai đoạn III

 
9 nhóm giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 2013

 
Hà Giang: Năm 2012 có 6.748 hộ thoát nghèo 

 
Ngành Công tác Dân tộc: Dấu ấn năm 2012

 
Thực trạng và một số giải pháp nhằm quản lý, sử dụng đất đai có hiệu quả  ở Tây Nguyên 

THÔNG TIN NỘI BỘ

DB điện thoại nội bộ
Danh sách cán bộ UB
Thư viện điện tử
CD 60 năm công tác DT
CEMA trên đĩa CDROM
CD đào tạo CNTT - CT135
CEMA trên UNDP
Năm quốc tế về miền núi

THÀNH VIÊN
Người online:
Khách:
Thành viên:
Tổng số: 0
Số người truy cập: 59,905,543


Cơ quan chủ quản : Uỷ ban Dân tộc. Giấy phép số : 455/GP-BC do Cục Báo chí - Bộ Văn hoá Thông tin cấp ngày 18/10/2004.
Bản quyền thuộc Ủy ban Dân tộc. Địa chỉ : Số 80, Phan Đình Phùng, Ba Đình, Hà Nội. Điện thoại : 04.37333511.
Khi đăng ký tài khoản người dùng trên website này, bạn đồng ý rằng bạn đã chấp nhận Chính sách đảm bảo an toàn thông tin cá nhân.
Website xem tốt nhất ở trình duyệt IE 5 trở lên, màn hình có độ phân giải 800x600 & Flash Player 8.
Phát triển dựa trên mã nguồn của phpNuke.
Execution time: 0.2 secs